Với cương vị là Phó chủ tịch chi hội Safi của Liên minh các nhà văn nữ Maroc, nữ nhà thơ – dịch giả Izza Fartmis hoạt động khá tích cực trong việc kết nối các nhà văn nữ ở đất nước Bắc Phi này với giới nữ trong lĩnh vực văn chương toàn cầu. Các hành động dịch tác phẩm, xuất bản đa dạng đã tạo nên sức mạnh cho bà.

-Thư nữ nhà văn, bà viết bằng ba ngôn ngữ — chủ yếu là tiếng Anh, tiếng Ả Rập và tiếng Pháp — cùng với dự án về Azzajal (thơ phương ngữ phổ biến). Việc chuyển đổi giữa các ngôn ngữ này, đặc biệt là việc chuyển từ ngôn ngữ học thuật sang thơ Azzajal, đã ảnh hưởng như thế nào đến giọng thơ, cách bà thể hiện cảm xúc và quan niệm của bà về văn hóa?

Izza Fartmis: Một câu tục ngữ Ả Rập có câu: “Cá nhân là sản phẩm của môi trường sống.” Môi trường của tôi bao gồm tiếng Ả Rập và tiếng Pháp là ngôn ngữ giáo dục sớm và là một phần của chương trình giảng dạy, sau đó là tiếng Anh trong những năm học trung học và đại học. Được sự khích lệ của giáo viên tiếng Pháp, tôi bắt đầu viết thơ từ năm 14 tuổi và các bài thơ của tôi đã được đăng trên tạp chí của trường. Đó là giai đoạn tuổi mới lớn, một thời kỳ rất nhạy cảm khi tôi dễ xúc động; một vấn đề nhỏ nhất cũng có thể khiến tôi buồn. Việc đọc sách quá nhiều bằng tiếng Pháp và sự nhạy cảm sẵn có đã thúc đẩy tôi viết thơ như một cách để xoa dịu nỗi buồn.

Thơ Ả Rập trong giai đoạn đó không phải là sở thích của tôi, vì nó quá nặng nề về tu từ khiến tôi khó tiếp nhận; đó là loại thơ có hệ thống quy tắc cứng nhắc làm hạn chế trí tưởng tượng của tôi. Những bài thơ của tôi lúc đó thường mang tính cá nhân vị kỷ. Lên đại học, thiên hướng học ngoại ngữ của tôi tăng lên. Tôi bắt đầu say mê thơ ca và niềm hứng thú viết lách trong tôi trỗi dậy mạnh mẽ hơn, được bồi đắp bởi những trải nghiệm áp lực và sự kiên trì trong học tập. Các tác phẩm của tôi dần trở nên trưởng thành hơn, bao hàm cả những vấn đề quốc gia và quốc tế.

Sau đó, sự nghiệp giáo viên tiếng Anh đã tiếp thêm động lực cho kho tàng sáng tác của tôi. Môi trường trường học giống như một ” nồi lẩu” pha trộn mọi cung bậc cảm xúc; có quá nhiều vấn đề để viết và những sự kiện ấn tượng không thể ngó lơ. Chỉ sau khi nghỉ hưu, tôi mới nghĩ đến việc viết bằng tiếng Ả Rập, nhưng không phải là thơ quy tắc mà là thơ tự do, dành cho những độc giả không biết ngoại ngữ. Tôi thường tự dịch các bài thơ của mình sang tiếng Ả Rập để họ có thể hiểu được phiên bản tiếng Anh. Chỉ đến khi tham dự một buổi đọc thơ Azzajal — thể loại thơ dân gian viết bằng phương ngữ Ả Rập của người Maroc, vốn cũng rất giàu hình ảnh — tôi mới nhận ra tầm quan trọng của nó. Thông qua Azzajal, thông điệp của bài thơ có thể dễ dàng được thấu hiểu bởi cả độc giả có học thức lẫn những người bình dân.

Khi một ý tưởng hoặc một cảm xúc ập đến trong tâm trí hay trái tim tôi, lời nói đầu tiên thốt ra bằng bất kỳ ngôn ngữ nào trong số này cũng sẽ trở thành khởi nguồn cho bài thơ của tôi. Dù sao đi nữa, thơ ca với tư cách là sự biểu đạt của cảm xúc và ý tưởng, nên là một thông điệp truyền tải quan điểm, giúp nâng cao nhận thức và chỉ ra những khiếm khuyết của một vấn đề hoặc sự kiện bằng cùng một giọng nói, bất kể ngôn ngữ nào.

– Bà từng là Phó chủ tịch chi hội Safi của Liên minh các nhà văn nữ Maroc. Dựa trên kinh nghiệm của mình, bà thấy Liên minh đã hỗ trợ các nữ thi sĩ như thế nào, và những thách thức hay cơ hội cụ thể mà các nữ văn sĩ phải đối mặt trong bối cảnh văn học Maroc đương đại là gì?

Izza Fartmis: Là một nhà văn nữ, những trở ngại chúng tôi phải đối mặt chính là sự thiếu hụt những lời khích lệ; nam giới vẫn luôn coi mình là những người viết giỏi hơn phụ nữ. Các cơ quan văn hóa chỉ hỗ trợ về mặt hậu cần chứ không hỗ trợ tài chính trong việc tổ chức các buổi đọc sách và ký tặng sách. Họ không tài trợ cho việc xuất bản. Chúng tôi đã phải tự bỏ tiền túi của mình. Đó là một thách thức lớn đối với liên minh.

– Các tác phẩm của bà trải dài từ trải nghiệm cá nhân đến các sự kiện toàn cầu. Bà tìm kiếm nguồn cảm hứng ở đâu, và quy trình lựa chọn cũng như phát triển một chủ đề thơ của bà như thế nào, đặc biệt là khi viết về các vấn đề thời sự hoặc xã hội?

Izza Fartmis: Thế giới ngày nay giống như một chiếc nồi đang sôi sục. Nhà văn không thể nhắm mắt làm ngơ trước sức nóng, những sự tàn bạo, bạo lực, lạm dụng và những điều vô nhân đạo đang bủa vây thế giới này. Những vấn đề và chủ đề nhức nhối đó tự áp đặt lên tâm trí chúng ta chứ không đợi chúng ta tìm kiếm. Chúng tác động đến trí óc và thậm chí là tâm hồn của các nhà văn trên toàn thế giới.

– Bà đã tham gia nhiều chương trình giao lưu văn hóa tại Pháp, Thụy Điển, Anh và đóng góp cho các tuyển tập thơ quốc tế tại Ấn Độ, Hoa Kỳ và Senegal. Những trải nghiệm xuyên biên giới này đã làm phong phú thêm góc nhìn văn hóa của bà như thế nào và ảnh hưởng ra sao đến cách bà tiếp cận thơ ca và thế giới trong các tác phẩm của mình?

Izza Fartmis: Những chuyến đi nước ngoài của tôi nằm trong bối cảnh giao lưu sư phạm văn hóa thông qua việc kết nghĩa giữa thành phố, trường học của chúng tôi với các thành phố và trường học ở các quốc gia kể trên. Trọng tâm là sự so sánh giữa các hệ thống giáo dục và các vấn đề mà chương trình giảng dạy của chúng tôi bao hàm. Các học sinh phải giao tiếp về các thực hành văn hóa, sở thích, công thức nấu ăn và các hoạt động hàng ngày. Sự nhấn mạnh được đặt vào việc nói tiếng Anh và việc sử dụng mạng kỹ thuật số.

Việc tôi tham gia vào các tuyển tập thơ này là thông qua các lời mời mà tôi đã vui mừng đón nhận. Các chủ đề thường do những người khởi xướng gợi ý. Thật trùng hợp là tôi đã có sẵn những bài thơ viết về các chủ đề mang tính nhân loại đó. Đây là cơ hội để tôi cất tiếng nói, thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình với bạn bè quốc tế, đồng thời so sánh phong cách viết của mình với các tác giả khác.

– Bên cạnh thơ ca, bà còn là tác giả của các truyện ngắn và tiểu luận. Quá trình viết thơ khác biệt thế nào đối với bà so với việc sáng tác một truyện ngắn, và sự nghiệp văn chương đa thể loại mang lại cho bà những thách thức hay lợi thế cụ thể nào?

Izza Fartmis: Sự khác biệt giữa việc viết một bài thơ và một truyện ngắn đối với tôi cũng giống như sự khác biệt mà các chuyên gia trong lĩnh vực này vẫn thường biết đến. Một bài thơ được sinh ra từ cảm xúc, từ những rung động mạnh mẽ trong những hình ảnh được suy xét kỹ lưỡng để làm cho nó trở nên nghệ thuật hơn; trong khi một câu chuyện được tạo ra từ các sự kiện được kể lại theo phong cách giản dị, tuôn chảy từ trí nhớ của tôi như một cuốn nhật ký lưu giữ những ký ức có nguy cơ bị lãng quên. Trong cả hai trường hợp, việc lựa chọn kỹ thuật và ngôn từ đều cần thiết để làm phong phú thêm cho tác phẩm.

-Trân trọng cảm ơn bà!

Poetes and translator Izza Fartmis: A powerful surge of writing inspiration

In her role as Vice President of the Safi branch of the League of Women Writers of Morocco, poet and translator Izza Fartmis has been highly active in connecting female writers from this North African nation with the global literary community. Her extensive translation work and diverse publishing activities have become a source of great strength for her.

-You write in three languages—English (mainly), Arabic, and French—alongside your project in Azzajal (popular dialectal poetry). How does switching between these languages, and particularly moving from academic language to Azzajal poetry, influence your poetic voice, the way you express emotion, and your concept of culture?

Izza Fartmis: An Arabic proverb says: “The individual is the offspring of one’s environment.” My own environment includes Arabic and French as the language of my early education and part of the curricula, then English as my high school and university studies. Encouraged by my French teacher, I started writing poems at the age of 14 and my poems were published in the school magazine. That was a period of adolescence, a very sensitive period during which I was emotional; the least problem could make me sad. My excessive reading in French and my sensitivity boosted my poetry writing which was then a way of appeasing my sadness.

Arabic poetry in that period was not my cup of tea, as it was rhetorically difficult for me to digest; it was systematic poetry that restricted my imagination. My poems then were self-centered. At university, my inclination to foreign languages increased. I got a sweet tooth for poetry and my interest in writing in it swelled out, increased by the stressful experiences and the endurance of the studies. My writings became mature and included national and universal issues.

Then my career as a teacher of English added to the spin-up of my writing repertoire. The school environment was a melting pot, full of emotions; so many issues to write about and impressive events impossible to ignore. It’s only after my retirement that I thought of writing in Arabic, not systematic poetry but free verse, for a category of readers who don’t speak foreign languages. I often translate my own poems for them to understand the English version. It was only when I attended a poetry reading in Azzajal, the popular poetry written in the Moroccan dialectal Arabic, also rich in imagery, that I realized its importance. Through Azzajal the message of the poem is easily understood by both literate and illiterate audiences.

When an idea or a feeling embraces my mind or heart, the first utterance that goes out in any of these languages will be the head of my poem. Anyway, poetry as an expression of feelings and ideas should be a message conveying opinions, sensitizing and pin-pointing defects of an issue or event in the same voice no matter what the languages.

– You were formerly the vice-president of the Safi branch of the League of Women Writers of Morocco. Based on your experience, how has the League supported female poets, and what are the specific challenges or opportunities that women writers face in the context of contemporary Moroccan literature?

Izza Fartmis: As a woman writer, the obstacles we faced was the lack of encouragement; men still consider themselves better writers than women. The delegation of culture offered logistical, not financial, help in reading and signing our books. They do not sponsor their publishing. We had to rely on our pockets. That was a great challenge for the league.

– Your works range from personal experiences to global events. Where do you seek inspiration, and what is your process for selecting and developing a poetic theme, particularly when writing about current or social issues?

Izza Fartmis: The world nowadays is a boiling pot. The writer cannot close one’s eyes on its heat, its cruelties, the violence and abuse and inhumanities that have pestered the world. These stirring issues and themes impose themselves and do not wait to be sought for. They affect the minds and even more the minds and hearts of writers worldwide.

– You have participated in numerous cultural exchange programs in France, Sweden, and England, and contributed to international poetry anthologies in India, the USA, and Senegal. How have these cross-border experiences enriched your cultural perspective and influenced the way you approach poetry and the world in your works?

Izza Fartmis: My trips abroad were in the context of cultural pedagogical exchange through couplings between our city, our school and cities and schools in the above-mentioned countries. The focus was on the comparison between our educational systems, and the issues our curricula included. The students had to communicate about cultural practices, hobbies, food recipes and daily activities. The emphasis was on English speaking and the digital use of the net.

My participation in these anthologies was through invitations to which I eagerly replied. The themes were suggested by the initiators. It happened that I had already written poems on the topic as a universal interest. It was an opportunity for me to make my voice, my opinions and feelings heard abroad, and to compare my writing style with the other writers’.

– In addition to poetry, you are also an author of short stories and essays. How does the process of writing poetry differ for you compared to crafting a short story, and does a multi-genre literary career present any specific challenges or advantages for you?

Izza Fartmis: The difference between writing a poem and a short story, for me, is large. A poem is a concise piece of lyrics born from emotions, strong feelings in well thought images to make it more artistic; It is limited to the poet’s state of mind in a specific time. The images and metaphors used in a poem make of it a painting portray, sometimes difficult to interpret. On the other hand a story is a part of history; events telling a story narrated in a simple style. The techniques are more or less the same as in a poem. Yet writing a story does not require strong feelings but memory and a plot. In both cases, talent is necessary to enrich the product.

-Thank you for your profound answers.

By Lam Van