(Tùy bút của Sherzod Artikov)

Mặc dù thành phố Bucharest vào tháng Chín nhìn từ bên ngoài có vẻ hơi mệt mỏi và kiệt quệ, nhưng thực chất bầu không khí nơi đây lại rất tĩnh lặng, ấm áp và dễ chịu. Khi tôi đến thăm Bucharest vào đầu thu năm 2023, tôi đã cảm nhận được niềm hạnh phúc và sự bình yên mình đã tìm kiếm bấy lâu nay mà chẳng thể thấy.

Được mệnh danh là “Paris phương Đông”, thành phố xinh đẹp này có hàng chục bảo tàng, phòng triển lãm nghệ thuật và nhiều thắng cảnh đáng để tham quan. Nhưng chẳng hiểu sao, tôi lại chọn Nghĩa trang Bellu là điểm đến đầu tiên. Không chút trì hoãn, trong một hơi thở, tôi quyết định lao đến đó nhanh nhất có thể như một chú chim sải cánh. Đây vốn là một trong những giấc mơ dang dở từ lâu của tôi.

Bellu? Tại sao chính xác là nơi này, một nghĩa trang mang tên một nam tước giàu có, lại thu hút tôi đến vậy? Đó là bởi Mihai Eminescu đang nằm đó trong giấc ngủ ngàn thu. Ông là người mà tôi vô cùng yêu mến và ngưỡng mộ; tình yêu nồng cháy và nhạy cảm trong những bài thơ trữ tình của ông luôn khiến tôi xúc động và đảo lộn tâm can; những vần thơ lửa bỏng của ông đã thâm nhập vào trái tim và chạm khẽ vào những dây tơ lòng của tôi; thơ ông hiện lên sống động trong mắt tôi mỗi khi văn học Romania được nhắc đến.

Không khó để tôi tìm thấy Bellu, bởi tôi đã yêu và tìm kiếm ngôi mộ của ông bằng sự nôn nóng mãnh liệt. Nó nằm không xa trung tâm thành phố. Bước vào từ cổng chính, đi dọc theo hành lang bên tay phải, bạn sẽ tìm thấy “Ngõ Văn sĩ” (Alley of Writers). Ngôi mộ của Eminescu nhìn ra đại lộ đó. Khi bước đến trước mộ ông, trong vài phút, tâm trí tôi như hối hả, cơ thể run rẩy, nhịp tim đập nhanh hơn. Tôi không tin vào mắt mình nữa: cuối cùng, tôi đã hiện diện trước mộ của Mihai Eminescu, đứng trước ông như một pho tượng. Đây là thực tại, hay chính xác hơn, nó giống như câu chuyện cổ tích của nàng Shahrizoda trong “Nghìn lẻ một đêm”; dù cố gắng thế nào, tôi cũng khó lòng tin nổi sự thật cao quý này. Tuy nhiên, đó chính là sự thật. Dù nhận thức được hay không, tôi dần mất kiểm soát, vô thức đi vòng quanh mộ Eminescu, nhìn ngắm năm sinh năm tử khắc trên bia đá, lặp đi lặp lại việc nhìn vào quốc kỳ Romania, dùng những ngón tay run rẩy chạm vào phiến đá cẩm thạch nhẵn nhụi, chụp ảnh tự sướng bằng điện thoại, và rồi lại đứng lặng ngắm nhìn ngôi mộ đầy suy tư như một triết gia.

Eminescu không cô đơn ở đây. Bên phải ông là một nhà văn, nhà soạn kịch vĩ đại khác của Romania – Ion Luca Carajale; và xa hơn một chút là nhà văn Marin Preda. Họ không để ông cô độc, không chỉ ở thế giới thực này mà cả ở thế giới vĩnh hằng sau cái chết. Với tôi, dường như tại góc này của Bellu, một quần thể vĩ đại đã tụ hội – những người đã để lại dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử văn học và trở thành lương tri của nhân dân Romania. Cuối cùng, tôi tỉnh táo lại và chậm rãi ngồi xuống bên cạnh mộ. Như thể chờ đợi tôi chìm đắm, trí tưởng tượng không kiềm tỏa của tôi lập tức bay xa. Cuộc đời của Mihai Eminescu, người được mệnh danh là “Ngôi sao buổi sớm của văn học Romania”, bắt đầu hiện ra trước mắt tôi. Như một thước phim, từng cảnh một, tất cả đều là đen trắng như trong những bộ phim của Chaplin…

Đây là Bắc Moldavia năm 1850 theo lịch. Trong căn lều của một người nông dân cần cù, làm việc không ngừng nghỉ bất kể đông hè, người phụ nữ tên Raluka đã hạ sinh một đứa trẻ. Đứa bé chào đời với tiếng khóc váng óc. Bà đỡ đã già quay sang người phụ nữ, reo mừng: “Con trai rồi, Raluka!”. Cha mẹ hạnh phúc đặt tên cho cậu là Mihai, và vị linh mục già đã rửa tội cho cậu trong nhà thờ.

Đây là khung cảnh ngôi làng nông thôn Bukovina, bấy giờ dưới quyền cai trị của Đế chế Áo-Hung. Ở đó, trong sân của một trường trung học cũ với những bức tường trát vữa bong tróc, cậu bé Mihai đang nhíu mày, gương mặt không chút rạng rỡ. Bởi lẽ việc học tiếng Đức khiến cậu gặp khó khăn; dù cố gắng thế nào, tình yêu dành cho ngôn ngữ này cũng không thức tỉnh trong tim cậu. Cậu không thể tìm thấy vẻ duyên dáng, giai điệu và sự ngọt ngào của tiếng mẹ đẻ Romania – thứ tiếng được người thầy yêu quý Aron Pumnul giảng dạy – trong chiều sâu của một ngôn ngữ thô ráp. Cậu buồn bã, thất vọng và chán chường.

Đây là năm 1864. Mihai gia nhập một nhóm diễn viên tỉnh lẻ và sống đời du mục. Cùng với họ, cậu biểu diễn những vở kịch nghiệp dư cho dân nghèo ở các ngôi làng hẻo lánh, kiếm những đồng tiền lẻ vừa đủ để lấp đầy dạ dày. Cậu gầy gò, hốc hác vì thiếu ăn; những ngày sống trong túng quẫn và đòn roi khiến cậu gần như không còn hy vọng vào tương lai. Dù cậu thở dài trước những diễn viên nghiệp dư nghèo khổ xung quanh đang sống cho qua ngày, nhưng điều hạnh phúc là nhà thơ ấy, dù đang chịu đựng khủng hoảng tinh thần, vẫn tìm thấy sức mạnh trong chính mình và viết nên những bài thơ đầu tiên về tình yêu. Bạn sẽ muốn ca ngợi lòng dũng cảm của con người sau khi chứng kiến cảnh này!

Đây là con đường hẹp và cũ kỹ dẫn đến Vienna, trung tâm của đế chế. Trông nó thật xưa cũ và kỳ lạ, thậm chí còn chưa được lát đá. Trong mưa tuyết, không chỉ con người mà cả bánh xe ngựa cũng bị kẹt trong bùn lầy, di chuyển khó khăn, có khi mắc kẹt nhiều ngày trên đường. Một cỗ xe đen xuất hiện phía xa. Tiếng bánh xe nghiến rít khi tiến lại gần gợi nhắc đến tiếng khóc đau đớn của một người bệnh. Có vài hành khách bên trong. Một người trong số đó là chàng trai trẻ với hàng ria mép, đôi mắt xanh và những giấc mơ trắng trong lấp lánh. Mihai đang đến Vienna để học tập, để đạt được ước mơ. Liệu thành phố già cỗi nuông chiều những người từng yêu Mozart và Beethoven điên cuồng có chấp nhận cậu?

Chẳng bao lâu sau, khung cảnh thay đổi. Giờ đây hiện ra một Vienna tráng lệ, quyến rũ và xinh đẹp. Tại đây, Mihai là một thính giả tự do tại Đại học Vienna lâu đời, dự các buổi thuyết giảng về ngữ văn, triết học và luật học. Trái tim thơ ca, cảm xúc của cậu bắt đầu héo mòn trước những cảnh tượng văn xuôi tẻ nhạt. Những giáo sư thừa hưởng sự giáo điều và mục nát trong khuôn mẫu đối với cậu đều giống nhau, như thể họ không tận hưởng cuộc sống, như thể họ sống mà không có tình yêu. Đặc biệt, cậu hoàn toàn choáng váng trước khoa luật. Mihai tàn héo, buồn chán, trái tim cậu đập loạn xạ như một chú chim mắc kẹt trong lồng.

Ban đêm, cậu viết thơ. Về mẹ Raluka. Cậu cũng dành tặng những bài thơ cho người thầy yêu quý Aron Pumnul, về Bukovina, ngôi làng nơi cậu sinh ra và lớn lên. Ngoài ra, cậu viết về mối tình đầu. Khi bình minh lên, chính khung cảnh văn xuôi xám xịt ấy lại nuốt chửng cậu. Hoặc cậu phải dừng nó lại, hoặc phải hy sinh một trái tim rực lửa. Mihai đã chọn cách thứ nhất và quyết định rời khỏi Vienna.

Năm 1872. Berlin. Giờ đây Mihai đang bận rộn nghe giảng tại Đại học Berlin. Ông đã dành hai năm cho những bài giảng này. Ông nghiên cứu sâu sắc các triết gia như Immanuel Kant và Khổng Tử, dịch một số tác phẩm của họ sang tiếng Romania. Ông ủng hộ cuộc cách mạng ở Paris và Công xã Paris. Ông ghi lại những khoảnh khắc lịch sử này trong các bài sử thi như “Hoàng đế và Công nhân” và “Thiên thần và Ác quỷ”. Trong những năm này, tinh thần yêu nước và các chủ đề xã hội hiện rõ hơn trong thơ ông. Ông bắt đầu viết những bài thơ với cảm hứng cao trào và tình yêu dành cho quê hương Romania.

Giờ đây tôi thấy thị trấn nhỏ Iasi ở Romania vào năm 1874. Mihai đang dạy dỗ lũ trẻ trong trường trung học trong bộ đồng phục giáo viên không mấy vừa vặn. Đã từ lâu, tác phẩm và thế giới quan của ông có sự thay đổi triệt để, giờ đây ông đã trở thành một con người và nghệ sĩ muốn lan tỏa lòng yêu nước vào trái tim mỗi người dân Romania, sẵn sàng phục vụ cho sự thống nhất của đất nước thông qua những vần thơ. Chẳng mấy chốc, thành phố Iasi trở nên quá chật hẹp đối với lý tưởng của ông và ông chuyển đến Bucharest. Chính tại Bucharest, ông đã hoàn thành bản sử thi xã hội – triết học đồ sộ của mình – “Luceafărul” (Sao Mai).

Chẳng bao lâu sau, tôi thấy Bucharest năm 1889, tại bệnh viện tâm thần ở đó. Mihai đang nằm lặng lẽ trên chiếc giường trong căn phòng nồng mùi thuốc và clo, mắt không rời trần nhà. Thần kinh của ông đã kiệt quệ. Nhìn ông, ta muốn thốt lên rằng “thời nào cũng vậy, làm nhà thơ thật chẳng dễ dàng.” Quả thực là vậy. Những suy nghĩ triền miên về vận mệnh đất nước, những đêm không ngủ dành cho những bài thơ phản ánh sự thống nhất, những đau khổ vì sự mơ hồ về tương lai đã khiến Mihai mất cân bằng tâm trí từ lâu. Cho đến ngày này, ông chỉ sống để làm một việc là chăm sóc bản thân, và giờ đây ông như bị đóng đinh vào giường bệnh mãi mãi. Ông cảm nhận được trong lòng rằng mình sẽ không bao giờ đứng dậy được nữa; ngôi làng Bukovina quê hương, mẹ Raluka, tuổi thơ và những năm trung học hiện ra trước mắt; dù vết thương tinh thần rất nặng nề, ông vẫn không ngừng tận hưởng những ký ức ngọt ngào ấy…

Người Pháp có câu: “Các nhà thơ sinh ra ở nông thôn và chết đi ở thành thị.” Câu tục ngữ này cũng có thể áp dụng cho Mihai. Ông sinh ra ở một ngôi làng nhỏ như Bukovina, và vĩnh biệt thế gian ở một thành phố lớn như Bucharest.

Đã gần trưa khi tôi tỉnh dậy, miệng thầm thì lặp lại câu nói đó. Mặc dù có làn gió nhẹ thổi từ bốn phương, nhiệt độ đã tăng lên đôi chút. Chính ngày hôm nay, khi tôi từ biệt Mihai Eminescu – người giờ đây chẳng còn gì ngoài chiếc bàn viết trong ngôi mộ dưới lòng đất – tôi cảm thấy một niềm tin mãnh liệt rằng ông sẽ ở lại trong một góc trái tim tôi cho đến cuối đời; rằng tôi sẽ quay lại với ông lần nữa và lần nữa trong tâm tưởng; rằng tôi sẽ sống những ngày, những tuần và những tháng trong những bài thơ trữ tình của ông; và rằng Bellu sẽ trở thành một góc chốn quý giá hơn cả một ngôi mộ đối với tôi. Niềm tin ấy không chỉ mang lại nụ cười mỉm trên môi, mà còn vô tình làm nhòa đôi mắt tôi…

Tháng 1 năm 2025
(Maftuna Abdurasulova dịch sang tiếng Anh)