Một lần đến Trường Sa

Chúng tôi đi
từ rừng thẳm lên tàu
từ đá núi ngàn năm đến sóng bạc hôm nay
con tàu HQ 996 không chỉ chở người
mà chở linh hồn xứ sở
chở giấc mơ Hùng Vương xuống biển
theo vệt sáng của một vì sao

Biển mở ra không phải biển
mà là trường ca bằng máu của tổ tiên
nơi mỗi hòn đảo là một câu thơ khắc đá
từng ngọn sóng là một bước chân tiền nhân
từng hạt muối như lời thề nguyện
cho đất nước được vẹn nguyên

Ta đi qua đảo nổi đảo chìm
nghe gió hát từ thời An Dương Vương dựng nước
thấy mây bay mang hình lưỡi giáo
thấy vầng trăng mòn trên nòng pháo
thấy ngọn sóng tựa cánh tay cha
vẫy gọi giữa trùng sa

Từ Sơn La
mang theo rượu cần mang theo khèn Mông
mang theo tiếng thở dài của Nàng Han để lại
mang theo đá núi
để hòa vào đá san hô
đắp thêm một phần linh hồn xứ sở
nơi các anh đứng
người thành cờ đá hóa câu thơ

Lính đảo đón tôi
không nói nhiều chỉ lặng lẽ bắt tay
bàn tay gân guốc như những nhánh của sông Hồng châu thổ
“quà quý rồi… nhưng quý nhất là người!”
anh cười
tôi cười

Có người lính từ Mường Khương
mắt còn vương nếp rừng
nói tiếng Kinh chưa sõi
nhưng đã hát Quốc ca như thắp lửa
giữa bão
giữa trời
giữa nhà giàn vươn khơi

Buổi chiều trên đảo
trăng rơi qua nòng pháo
rơi vào giấc mơ những người lính trẻ
mơ về mái nhà như mơ dòng sữa mẹ
mơ tiếng gọi mà không biết từ đâu
chỉ biết quê hương đang thức trên màu áo

Chúng tôi gửi lại Trường Sa
không phải đất
không phải thơ
mà là tiếng vọng lặng thầm trong gió
một giọt linh hồn
đọng lại giữa trùng khơi

Tàu về nghiêng phía hoàng hôn
nhưng tim ta nghiêng phía gió
mỗi bước trên đất liền
lại thấy phía sau có biển
và những dáng người chưa kịp già đi
đã hóa linh hồn đất nước…

(Đã đăng Tạp chí VNQĐ số thứ tư, 12/11/2025)

Bài viết của Hoàng Kim Ngọc

Biển đảo Việt Nam, đặc biệt là Trường Sa từ lâu đã trở thành không gian gợi nhiều suy tư trong thơ ca đương đại. Ở đó, những vấn đề tưởng như thuộc về địa – chính trị và lịch sử lại được tiếp cận bằng ngôn ngữ nghệ thuật, nơi cảm xúc cá nhân hòa quyện với ý thức cộng đồng. Trong dòng chảy ấy, Một lần đến Trường Sa của cựu chiến binh Trần Minh Tiến nổi lên như một tác phẩm tiêu biểu cho khuynh hướng kết hợp giữa cảm hứng sử thi và trữ tình hiện đại. Một khuynh hướng quan trọng của thơ ca Việt Nam sau chiến tranh.

Bài thơ được viết từ chuyến hải trình có thật năm 2014 trên tàu HQ 996, song không mang dáng dấp của một bản ghi chép sự kiện hay một lời khẳng định chủ quyền trực diện. Trên nền trải nghiệm của một người lính từng đi qua chiến tranh, đồng thời mang theo chiều sâu văn hóa miền núi Tây Bắc, Trần Minh Tâm đã kiến tạo Trường Sa như một không gian lịch sử – tinh thần, nơi lịch sử dựng nước, giữ nước và đời sống con người hôm nay cùng hiện diện trong một chỉnh thể thẩm mỹ. Điều đáng chú ý là cách tổ chức cảm hứng trong bài thơ: sử thi không được triển khai bằng giọng điệu hùng tráng quen thuộc mà lặng lẽ thấm vào hình ảnh và biểu tượng; trữ tình không dừng lại ở cảm xúc cá nhân mà luôn mở ra chiều kích cộng đồng. Sự hòa quyện ấy tạo nên một giọng điệu trầm sâu, phù hợp với cảm quan thẩm mỹ của thơ ca Việt Nam đương đại. Từ đó, Một lần đến Trường Sa có thể được tiếp cận như một văn bản tiêu biểu cho khuynh hướng kết hợp giữa cảm hứng sử thi và trữ tình hiện đại qua các bình diện: không gian, thời gian, hình tượng người lính và tư tưởng hóa thân.

1. Cảm hứng sử thi và trữ tình hiện đại

Trong nghiên cứu văn học, cảm hứng sử thi và cảm hứng trữ tình thường được xem là hai khuynh hướng thẩm mỹ khác biệt. Cảm hứng sử thi hướng tới cộng đồng, lịch sử và những giá trị có ý nghĩa bền vững của dân tộc; cảm hứng trữ tình tập trung vào đời sống nội tâm, cảm xúc cá nhân và những rung động riêng tư. Tuy nhiên, trong thơ ca Việt Nam đương đại, đặc biệt ở mảng đề tài chiến tranh – hậu chiến và biển đảo, hai cảm hứng này có xu hướng giao thoa, bổ sung cho nhau. Cảm hứng sử thi đương đại không còn thể hiện chủ yếu bằng giọng điệu hùng tráng hay những tuyên ngôn trực tiếp, mà chuyển sang dạng sử thi trầm lắng, được biểu đạt thông qua ký ức lịch sử, biểu tượng văn hóa và sự hiện diện bền bỉ của con người trong không gian thiêng của Tổ quốc. Trong khi đó, trữ tình hiện đại không khép kín trong cái tôi cá nhân, mà gắn chặt với ý thức cộng đồng, trở thành phương tiện để người viết chạm tới những vấn đề lớn của đất nước bằng những chi tiết rất đời thường.

Sự kết hợp giữa cảm hứng sử thi và trữ tình hiện đại đã trở thành một đặc trưng quan trọng của thơ ca biển đảo Việt Nam những năm gần đây. Ở đó, chủ quyền không chỉ được khẳng định bằng diễn ngôn chính trị, mà bằng chiều sâu văn hóa và nhân văn; người lính không chỉ là biểu tượng lịch sử, mà là con người với đầy đủ khát vọng, giấc mơ và đời sống nội tâm. Trên cơ sở khung tiếp cận này, Một lần đến Trường Sa của Trần Minh Tiến có thể được xem là một trường hợp tiêu biểu, nơi hai cảm hứng trên hòa quyện tự nhiên, tạo nên giá trị tư tưởng và thẩm mỹ bền vững cho tác phẩm.

2. Trường Sa từ không gian địa lý đến không gian lịch sử – tinh thần

Ngay từ những câu thơ mở đầu, Một lần đến Trường Sa đã không đặt người đọc vào một chuyến đi thông thường, mà vào một hành trình mang chiều sâu lịch sử và tinh thần: “con tàu HQ 996 không chỉ chở người/mà chở linh hồn xứ sở/chở giấc mơ Hùng Vương xuống biển”. Biện pháp điệp cấu trúc “không chỉ… mà…” tạo ra sự chuyển nghĩa từ tầng hiện thực sang tầng biểu tượng. Con tàu HQ 996 không còn là phương tiện vận tải đơn thuần  mà trở thành vật mang ký ức và linh hồn dân tộc. Hình ảnh “giấc mơ Hùng Vương” là một ẩn dụ lịch sử có sức khái quát lớn, đặt Trường Sa trong mạch tiếp nối của cội nguồn dựng nước. Ý thức chủ quyền trong bài thơ vì thế không hình thành từ hiện tại mà được đặt trên nền tảng lịch sử lâu dài của dân tộc. Từ điểm nhìn ấy, không gian Trường Sa nhanh chóng được nâng lên khỏi phạm vi địa lý để trở thành một không gian lịch sử – tinh thần: “Biển mở ra không phải biển/mà là trường ca bằng máu của tổ tiên”. Thủ pháp phủ định nghệ thuật (“không phải biển”) buộc người đọc phải từ bỏ cách nhìn quen thuộc về biển như một cảnh quan tự nhiên. Biển ở đây là một “trường ca”, một văn bản lịch sử sống được viết bằng hy sinh. Cảm hứng sử thi không xuất hiện bằng giọng tuyên ngôn mà bằng cách thi ca hóa lịch sử, khiến lịch sử trở thành đối tượng chiêm nghiệm. Hệ thống hình ảnh tiếp theo triển khai nhất quán tư tưởng này: “mỗi hòn đảo là một câu thơ khắc đá/từng ngọn sóng là một bước chân tiền nhân/từng hạt muối như lời thề nguyện”. Nghệ thuật liệt kê kết hợp điệp cú pháp “từng…” tạo nhịp điệu trang trọng, gợi cảm giác về một nghi lễ tưởng niệm. Đảo, sóng, muối đều được nhân hóa và biểu tượng hóa, biến toàn bộ Trường Sa thành một bản trường ca bất tận, nơi thiên nhiên và lịch sử hòa làm một. Ở đây, cảm hứng sử thi đã được nội tâm hóa, thấm sâu vào cảm xúc trữ tình.

3. Thời gian đồng hiện – sự tiếp nối của tinh thần giữ nước

Nếu không gian Trường Sa được nhìn như một bản trường ca lịch sử thì thời gian trong bài thơ lại được tổ chức theo chiều đồng hiện. Quá khứ và hiện tại không tách rời mà soi chiếu lẫn nhau: “nghe gió hát từ thời An Dương Vương dựng nước/thấy mây bay mang hình lưỡi giáo/thấy vầng trăng mòn trên nòng pháo”. Nhân hóa “gió hát” kết hợp với liên tưởng lịch đại tạo nên một không gian thời gian chồng lớp. Hình ảnh “lưỡi giáo” – biểu tượng chiến tranh cổ đại  đặt cạnh “nòng pháo” – biểu tượng chiến tranh hiện đại cho thấy lịch sử giữ nước của dân tộc có thể thay đổi về phương tiện nhưng không bao giờ đứt đoạn về tinh thần. Đặc biệt, câu thơ: “thấy vầng trăng mòn trên nòng pháo” là một hình ảnh nghệ thuật giàu giá trị thẩm mỹ. Trăng: biểu tượng của thi ca, cái đẹp và sự vĩnh hằng đặt trên nòng pháo biểu tượng của bạo lực và chiến tranh không tạo ra mâu thuẫn mà làm nổi bật bản chất rất người của người lính Trường Sa. Giữa sẵn sàng chiến đấu, họ vẫn giữ được khả năng mơ mộng, cảm nhận cái đẹp. Ở đây, cảm hứng sử thi được làm mềm bằng trữ tình, tạo nên một sắc thái sử thi trầm lắng đặc trưng.

4. Từ miền núi ra biển lớn – tư tưởng thống nhất không gian Tổ quốc

Một nét độc đáo của Một lần đến Trường Sa là sự hiện diện đậm nét của miền núi Tây Bắc: “Từ Sơn La/mang theo rượu cần mang theo khèn Mông/mang theo tiếng thở dài của Nàng Han để lại”. Điệp ngữ “mang theo” không chỉ diễn tả hành động di chuyển mà gợi ra một cuộc di cư tinh thần. Rượu cần, khèn Mông, Nàng Han là những biểu tượng văn hóa – lịch sử của miền núi được đưa ra biển như một cách khẳng định: Trường Sa là không gian chung của mọi vùng miền trên đất nước. Đỉnh cao của mạch cảm xúc này là hình ảnh: “mang theo đá núi/để hòa vào đá san hô”. Đây là một ẩn dụ giàu sức gợi. Đá núi và đá san hô tượng trưng cho đất liền và biển đảo. Hành động “hòa vào” thể hiện tư tưởng thống nhất không gian Tổ quốc. Cảm hứng sử thi ở đây không mang tính đối kháng  mà mang tính kết nối, hòa hợp.

5. Hình tượng người lính đảo

Trong Một lần đến Trường Sa, hình tượng người lính đảo không được xây dựng theo mô hình anh hùng ca truyền thống, cũng không được lý tưởng hóa bằng những chiến công cụ thể. Trần Minh Tiến chọn một con đường khác: đưa người lính trở về với đời sống nội tâm, với những cử chỉ, giấc mơ và im lặng, từ đó tạo nên một kiểu trữ tình hóa rất đặc trưng của thơ Trường Sa đương đại. Ngay từ cuộc gặp gỡ đầu tiên, người lính đã hiện ra trong sự giản dị:“Lính đảo đón tôi/không nói nhiều chỉ lặng lẽ bắt tay”. Câu thơ gần như không có tính tu từ, không miêu tả tư thế hay dáng vóc, nhưng chính sự tối giản ấy lại làm nổi bật phẩm chất cốt lõi của người lính Trường Sa: ít lời, vững vàng, kín đáo trong cảm xúc. Cái bắt tay “lặng lẽ” mang ý nghĩa biểu tượng, đó là sự trao gửi niềm tin, là sự tiếp nhận đồng đội, đồng bào từ đất liền ra với biển đảo, không cần diễn giải bằng ngôn từ. Chi tiết ngôn ngữ đời thường: “quà quý rồi… nhưng quý nhất là người!” là một điểm nhấn trữ tình đặc biệt. Ở đây, nhà thơ không tìm cách thi ca hóa câu nói mà giữ nguyên vẻ mộc mạc, gần với khẩu ngữ. Chính điều đó làm cho chất sử thi trong bài thơ được “hạ thấp” xuống tầm nhân bản, khẳng định con người, sự hiện diện của con người  mới là giá trị tối thượng của Trường Sa. Người lính không đứng trên bệ thờ anh hùng mà đứng trong quan hệ người với người, rất gần và rất thật.

Chiều sâu nội tâm của hình tượng người lính được mở ra rõ nhất trong không gian buổi chiều và đêm,  khoảng thời gian của suy tưởng và giấc mơ“trăng rơi qua nòng pháo/rơi vào giấc mơ những người lính trẻ”. Hình ảnh “trăng rơi” gợi cảm giác mềm, chậm, trái ngược hoàn toàn với sự cứng rắn, căng thẳng của “nòng pháo”. Sự đối lập ấy không nhằm tạo xung đột mà để nhấn mạnh một nghịch lý rất người: trong tư thế chiến đấu, người lính vẫn mang theo mơ mộng và khát vọng sống. Trăng không chỉ là biểu tượng của thi ca mà còn là biểu tượng của đời sống tinh thần chưa bao giờ bị chiến tranh triệt tiêu. Giấc mơ của người lính tiếp tục được cụ thể hóa bằng những hình ảnh nguyên sơ nhất: “mơ về mái nhà như mơ dòng sữa mẹ/mơ tiếng gọi mà không biết từ đâu”.Nhà thơ không để người lính mơ về chiến thắng hay huân chương. Giấc mơ ở đây là mái nhà, là dòng sữa mẹ – những biểu tượng của sự sinh thành, nuôi dưỡng, của đời sống bình thường mà họ tạm gác lại. Đặc biệt, “tiếng gọi mà không biết từ đâu” gợi một trạng thái mơ hồ, da diết: đó có thể là tiếng gọi của quê hương, của người thân, cũng có thể là tiếng gọi của chính đời sống mà họ đang tự nguyện lùi lại phía sau. Câu thơ:“chỉ biết quê hương đang thức trên màu áo” là một kết tinh giàu ý nghĩa. Quê hương không hiện lên như một khái niệm trừu tượng mà hóa thân vào màu áo lính, vào trách nhiệm và thân phận. Người lính không mang quê hương trong lời nói mà mang trên chính cơ thể mình. Ở đây, trữ tình cá nhân đã hòa tan hoàn toàn vào ý thức cộng đồng, tạo nên chiều sâu nhân bản của hình tượng người lính Trường Sa.

Mạch thơ lắng xuống ở những câu kết: “những dáng người chưa kịp già đi/đã hóa linh hồn đất nước…”. Động từ “hóa” gợi một quá trình chuyển thể lặng lẽ. Con người không mất đi, mà tan vào đất nước, trở thành ký ức chung. Cụm từ “chưa kịp già đi” mở ra một bi kịch thầm lặng. Không có tiếng súng, không có miêu tả hy sinh trực tiếp, nhưng chính sự im lặng ấy làm nên chiều sâu tư tưởng của bài thơ.

6. Vị trí của Một lần đến Trường Sa trong mạch thơ Trường Sa đương đại

Trong dòng thơ viết về Trường Sa những năm gần đây, có thể nhận thấy hai khuynh hướng nổi bật: một khuynh hướng thiên về giọng điệu khẳng định, trực diện, giàu tính tuyên ngôn chủ quyền và một khuynh hướng khác nghiêng về chiêm nghiệm, nội tâm hóa, lấy con người làm trung tâm cảm xúc. Một lần đến Trường Sa của Trần Minh Tâm thuộc về khuynh hướng thứ hai, đồng thời tạo được dấu ấn riêng nhờ sự kết hợp hài hòa giữa chiều sâu văn hóa – lịch sử và cảm xúc cá nhân. So với nhiều bài thơ Trường Sa cùng đề tài, tác phẩm của Trần Minh Tâm không nhấn mạnh vào biểu tượng cờ, mốc chủ quyền hay những khẩu hiệu giàu tính chính luận. Thay vào đó, nhà thơ kiến tạo Trường Sa như một không gian tinh thần liên tục của lịch sử dân tộc, nơi mỗi hòn đảo, mỗi con sóng đều mang ký ức tiền nhân. Cách nhìn này giúp bài thơ vượt ra khỏi giới hạn của một văn bản thời sự, để đứng vào mạch dài của thơ ca lịch sử – văn hóa. Đóng góp đáng kể khác của Một lần đến Trường Sa là việc mở rộng không gian Trường Sa từ biển đảo ra toàn bộ lãnh thổ tinh thần của Tổ quốc, đặc biệt là miền núi Tây Bắc.
Trường Sa trong thơ Trần Minh Tâm vì thế trở thành nơi hội tụ của mọi vùng miền, mọi lớp văn hóa. Quan trọng hơn, tác phẩm đã góp phần định hình một kiểu hình tượng người lính Trường Sa mang chiều sâu trữ tình hiện đại: ít lời, giàu nội tâm, sống trong trách nhiệm nhưng không đánh mất mơ ước, cho ta thấy một cách tiếp cận nhân văn, bền vững, tránh được sự cường điệu hay minh họa.

Một lần đến Trường Sa không phải là tiếng nói lớn nhất trong thơ Trường Sa đương đại, nhưng lại là một tiếng nói sâu, lắng và bền. Tác phẩm góp phần làm giàu thêm diện mạo thơ biển đảo hôm nay, khẳng định rằng: Trường Sa không chỉ là nơi cần được bảo vệ mà còn là nơi để con người gửi gắm ký ức, văn hóa và những giấc mơ rất người.

***

Một lần đến Trường Sa là một trường hợp tiêu biểu cho sự kết hợp hài hòa giữa cảm hứng sử thi và trữ tình hiện đại trong thơ ca Việt Nam đương đại. Bằng cách kiến tạo Trường Sa như một không gian lịch sử – tinh thần, tổ chức thời gian theo chiều đồng hiện và khắc họa người lính bằng những chi tiết đời thường giàu tính nhân bản, Trần Minh Tâm đã chuyển hóa một đề tài lớn thành một cấu trúc nghệ thuật có chiều sâu. Bài thơ không kêu gọi bằng khẩu hiệu, mà thuyết phục bằng ký ức, văn hóa và cảm xúc rất người. Chính ở đó, Trường Sa không chỉ hiện hữu ngoài trùng khơi, mà còn hiện diện trong ý thức, trong giấc mơ và trong trách nhiệm của mỗi người Việt Nam hôm nay.

                                                                      Hoàng Kim Ngọc