Lê Thị Thùy Vinh
Khoa Ngữ văn – Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lời bình bài thơ Thời gian:
NnnnnnnnnnThời gian qua kẽ tay
Làm khô những chiếc lá
Kỉ niệm trong tôi
rơi
như tiếng sỏi
trong lòng giếng cạn
Riêng những câu thơ
còn xanh
Riêng những bài hát
còn xanh
Và đôi mắt em
như hai giếng nước
(Thời gian, Văn Cao, Ngữ văn 11, tập 1, Kết nối tri thức với cuộc sống, Trang 74)
6 câu thơ được trình bày trong 12 dòng thơ mang đượm những suy tư trong ngần của một con người tài hoa – Văn Cao. Ở Văn Cao, dường như chất Thơ – Nhạc – Họa đều “kết tủa” để tạo nên những sản phẩm nghệ thuật chất chứa nỗi niềm. Thế nên, ta hiểu vì sao đọc thơ Văn Cao, người đọc lại cứ như du dương bên tai âm thanh của nốt nhạc, hiển hiện trước mắt những đường nét, màu sắc của bức họa là vì thế.
Thời gian – những suy tư chiêm nghiệm
Thời gian là một đại lượng vô hình được tác giả cảm nhận sau khi cuộc đời đã trải nghiệm bao thăng trầm, vui buồn của cõi thế. “Thời gian qua kẽ tay”, bấy lâu người ta thường cảm nhận thời gian qua những trang lịch, qua mái tóc đã ngả màu, qua bóng câu trên cửa sổ… ấy thế mà thi sĩ lại cảm nhận bằng “kẽ tay”. Dùng cái hữu hình là “kẽ tay” để nói đến sự trôi chảy của cái vô hình là “thời gian” kì thực giúp người đọc nhận diện khá rõ ràng quy luật này. Ở đây, tôi phải nói đến cái hữu hình là “kẽ tay” mà Văn Cao đưa ra bởi khi nói kẽ tay thì nghĩa là tác giả nhận cảm thời gian cụ thể lắm, chú ý lắm, tinh vi lắm. Biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác đã thể hiện khá hiệu quả ngay từ câu thơ mở đầu của bài thơ.
Thời gian đi qua khiến mọi vật trở nên hoang úa. Những ám ảnh về thời gian được Văn Cao thể hiện thông qua hình ảnh ẩn dụ “làm khô những chiếc lá”. Thiên nhiên dù tươi đẹp đến đâu cũng trở nên bất lực trước dòng chảy của thời gian. Và con người cũng thế. Những kỉ niệm trở nên dần xa vời “rơi” khô khốc như “tiếng sỏi trong lòng giếng cạn”. Câu thơ đột ngột ngắt dòng khiến mạch cảm xúc trở nên nhẹ bẫng. Biện pháp tu từ so sánh được tạo ra giúp người đọc cảm nhận sự khốc liệt của thời gian trôi chảy. Vế B – cái được so sánh – tiếng sỏi trong lòng giếng cạn kì thực là một hình ảnh khá độc đáo. Giếng cạn nên tiếng sỏi rơi càng trở nên rõ rệt hơn, đau đớn hơn và ám ảnh hơn.
Thời gian – những cảm xúc trong ngần
Chiêm nghiệm về thời gian nhưng cảm xúc của thi sĩ không rơi vào những giọt buồn trăn trở mà vẫn trong ngần những khát khao. Ba câu thơ cuối cùng chính là tâm điểm của bài thơ.
Riêng những câu thơ
còn xanh
Riêng những bài hát
còn xanh
Và đôi mắt em
như hai giếng nước
Sự khẳng định về những giá trị của cuộc đời này được nhà thơ nhấn mạnh thông qua biện pháp tu từ điệp cấu trúc “Riêng…còn xanh”. Điều đó có nghĩa là dù thời gian có tàn phá ra sao thì “những câu thơ” “những bài hát” – giá trị của nghệ thuật đích thực và cái đẹp vẫn sống mãi.
Cái kết của bài thơ này đầy bất ngờ, khi “đôi mắt em” xuất hiện. Cũng vẫn là biện pháp so sánh tu từ nhưng nếu như so sánh ở câu thơ phía trên (rơi như tiếng sỏi trong lòng giếng cạn) khiến người đọc trở nên ám ảnh thì ở câu thơ này lại giúp người đọc có những khát vọng tin yêu. Hình ảnh đôi mắt em như hai giếng nước là hình ảnh trong trẻo, vượt lên những nghiệt ngã của thời gian. Phía trên là “giếng cạn” nhưng cuối cùng là “giếng nước”, điều đó có nghĩa là cái đẹp và con người luôn khao khát chống lại tác động của thời gian.
Đau đáu một nỗi niềm về quy luật thời gian nghiệt ngã nhưng thơ Văn Cao vẫn mang đến cho người đọc một xúc cảm trong ngần của sự khẳng định những giá trị nghệ thuật và cái đẹp. Đúng như nhận xét của Nguyễn Trọng Tạo về thơ Văn Cao “Thơ ông đẹp một cách quyết liệt. Thơ ông thật đến siêu thực. Thơ ông mới bất ngờ như mầm cây vừa đội đất trồi lên”.
