Ông có lẽ là nhà nghiên cứu văn hóa và trí thức Việt Nam cuối cùng lớn lên trong thời kỳ thực dân Pháp và không chỉ nói tiếng Pháp trôi chảy mà còn am hiểu các nền văn hóa châu Âu. Ông là một cầu nối giữa văn hóa Việt Nam và thế giới.

Ông hiện đã qua đời ở tuổi 107. Ở Việt Nam, thậm chí cả ở nước ngoài, ông được coi là đại diện của tầng lớp trí thức luôn tìm cách quảng bá tư tưởng và văn hóa Việt Nam trong cộng đồng quốc tế.

Ông sinh ra tại Hà Nội vào năm 1918. Ông thông thạo một số ngôn ngữ châu Âu và cả tiếng Hán cổ. Trong suốt cuộc đời mình, ông đã không ngừng viết hơn 30 cuốn sách về văn hóa Việt Nam – bằng tiếng Anh và tiếng Pháp. Các tác phẩm của ông đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu đất nước và văn hóa Việt, đặc biệt là với bạn bè của Việt Nam.

Ngoài những cuốn sách đồ sộ này, ông còn viết vô số bài báo trên tạp chí và báo, đồng thời dịch các văn bản về văn hóa và triết học châu Âu sang tiếng Việt. Tất cả những điều này chứng tỏ kiến ​​thức sâu rộng, sự tận tâm và lòng đam mê của ông. Trong gần hai mươi năm, ông cũng là chuyên gia viết bài cho tờ báo Vietnam News và tờ Viet Nam Kurier của chúng tôi. Năm 2020, ở tuổi 102, ông vẫn tiếp tục làm việc và xuất bản một công trình nghiên cứu gồm hai tập, dày gần 1.000 trang, trình bày hơn 180 tiểu sử và tư tưởng của những nhân vật kiệt xuất từ ​​Đông sang Tây. Công trình này không chỉ là một thành tựu học thuật to lớn mà còn là kết quả của cả một cuộc đời nghiên cứu.

Hữu Ngọc cũng là dịch giả của nhiều tác phẩm văn học nước ngoài, từ tiếng Anh và tiếng Pháp sang tiếng Việt. Ông đặc biệt nổi tiếng với bản dịch truyện cổ tích kinh điển Anh em nhà Grimm từ tiếng Đức.

Ông làm nhà báo và biên tập viên cho các tạp chí tiếng nước ngoài như tờ L’Étincelle bằng tiếng Pháp, tờ báo đầu tiên sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Trong nhiều năm, ông cũng là tổng biên tập của nhà xuất bản văn học nước ngoài (sau này đổi tên thành Nhà xuất bản Thế Giới). Vì công việc này của mình, ông đã được các chính phủ Việt Nam, Pháp và Thụy Điển trao tặng huy chương. Nhiều cuốn sách ông viết đã giành được giải thưởng.

ĐÔI BẠN ĐẶC BIỆT

Hữu Ngọc là một trong hai nhà trí thức nổi tiếng ở Việt Nam đã định hướng những chuyến thăm đầu tiên của tôi đến đất nước này: Người còn lại, Nguyễn Khắc Viện, là một bác sĩ làm báo trong chiến tranh và viết sách chính trị bằng tiếng Pháp, chỉ được “dịch lại” sang tiếng Việt và xuất bản sau khi ông mất. Chúng tôi đã dịch một tác phẩm lịch sử Việt Nam do ông viết cho những người bạn phương Tây, được xuất bản bằng tiếng Đức tại Hà Nội (Nhà xuất bản Thế Giới) và Düsseldorf (Hội Hữu nghị) trong nhiều lần xuất bản kể từ năm 1999: Đó là cuốn sách Việt Nam – một lịch sử lâu dài. Lần xuất bản thứ hai kết thúc với nhận xét sau: “Giống như tất cả các tấm gương, tấm gương mà tôi trình bày ở đây ít nhiều có tính bóp méo, thiên vị, theo cách diễn đạt thời thượng. Mỗi độc giả có thể thực hiện các chỉnh sửa mà họ cho là cần thiết.” Một nhận xét khác thường của một nhà sử học ở một quốc gia “cộng sản”. Một dự án sách toàn diện khác của Nguyễn Khắc Viện hợp tác với Hữu Ngọc, là cuốn “Lịch sử văn học Việt Nam” (tiếng Anh và tiếng Pháp), kèm theo “Tuyển tập văn học Việt Nam”, cũng bằng cả hai ngôn ngữ đó, được xuất bản thành bốn tập từ năm 1972 đến năm 1977.

Hữu Ngọc, người có định hướng chung hơn về lịch sử văn hóa, và Nguyễn Khắc Viện, một bác sĩ theo nghề và một chính trị gia theo nghề, người cũng rất am hiểu văn học, là hai nhà trí thức và nhà khoa học đã có những đóng góp to lớn vào việc nâng cao hiểu biết cho đất nước và nhân dân ở nước ngoài trong và đặc biệt là sau khi chiến tranh kết thúc bằng cách trình bày lịch sử và văn hóa của họ một cách khách quan, tỉnh táo, dễ hiểu và vô tư.

BẬC THẦY CỦA VĂN XUÔI NGẮN

Khi viết một mình, Hữu Ngọc luôn thích những văn bản ngắn dành cho tạp chí hoặc báo. Những cuốn sách dày của ông cũng là tập hợp các văn bản được viết trong nhiều năm: Cuốn sách cuối cùng của ông (dày hơn 1.200 trang), có tựa đề Lang thang qua văn hóa Việt Nam, đã giành huy chương vàng trong giải Sách của năm năm 2006 và hiện đã được tái bản nhiều lần, bao gồm tập hợp các bài viết góp lại hàng tuần. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2008, ông nói: “Trong 16 năm qua, tôi đã viết một bài báo về văn hóa Việt Nam vào mỗi Chủ nhật. Quyết định dừng lại đã để lại một khoảng trống lớn trong tôi. 16 năm qua đã đưa tôi đến gần hơn với người dân Việt Nam, nhưng tôi chủ yếu viết cho độc giả nước ngoài. Có lần, một người đàn ông cao lớn chặn tôi lại giữa phố Khâm Thiên khi tôi đang đạp xe ngang qua anh ta. Và anh hỏi tôi một câu hỏi về bài viết cuối cùng của tôi. Sau đó tôi mới biết rằng anh làm thư ký trong ngành ngoại giao tại Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Hà Nội.” Cuốn sách được đề cập chỉ chứa 500 trong tổng số 800 bài viết mà ông viết vào mỗi Chủ nhật trong suốt trên 15 năm. Độc giả nước ngoài cho biết họ thích cuốn sách này vì nó không phải là một chuyên luận học thuật, mà là tập hợp những câu chuyện ngắn, sống động từ cuộc sống thường ngày, từ nền văn hóa của người dân bình thường, truyền tải bản sắc văn hóa Việt Nam. Những câu chuyện kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Hữu Ngọc không chỉ viết về văn hóa Việt Nam trên toàn thế giới cho độc giả quốc tế mà còn cố gắng làm cho nền văn hóa nước ngoài dễ tiếp cận với người dân Việt Nam theo cách tương tự. Những cuốn sách này có tựa đề như Phác thảo văn hóa Pháp, Bầu trời Bắc Âu, Văn hóa Thụy Điển và Hồ sơ văn hóa Hoa Kỳ.

Hữu Ngọc đã xử lý những câu chuyện của riêng mình và nghe được rồi ngay lập tức chuyển thể chúng thành những suy ngẫm mang tính phê phán văn hóa mà tôi đã trực tiếp trải nghiệm: Trong chuyến thăm căn hộ của tôi ở Marburg, chúng tôi đã trò chuyện tại bàn ăn về sự khác biệt trong khẩu vị ẩm thực của người Việt và người Đức. Những thứ được nhắc đến là – làm sao có thể khác được – nước mắm và phô mai châu Âu, cả hai loại thực phẩm đều có mùi rất nồng và thường bị coi là hôi thối trong nền văn hóa khác. Một thời gian ngắn sau, tôi thấy cuộc trò chuyện của chúng tôi được trích dẫn trong một trong những bài viết của ông, như một điểm khởi đầu cho việc suy ngẫm về sự khác biệt về khẩu vị giữa các nền văn hóa do yếu tố lịch sử và địa lý quyết định.

HỮU NGỌC YÊU THÍCH TRUYỀN THỐNG,
NHƯNG KHÔNG PHẢI LÀ NGƯỜI HOÀI CỔ

Bất kỳ ai đọc tác phẩm của Hữu Ngọc sẽ sớm nhận ra rằng ông dành sự chú ý của mình cho các truyền thống cổ xưa của Việt Nam, nhưng không mô tả chúng như những bức tranh thể loại hoài niệm, quá khứ, mà luôn ghi nhớ ý nghĩa của chúng đối với hiện tại. Mặc dù ông thường chế giễu những khuynh hướng xã hội hiện đại và nhận ra sự lố bịch của chúng, ông không phải là người bảo thủ theo nghĩa văn hóa, mà thích sự xung đột vốn là đặc điểm của mọi biến động trong lịch sử của một nền văn hóa. Về mặt nội dung, ông vẫn là một tác giả bình thường, không cầu kỳ nhưng lại rất coi trọng truyền thống. Những gì có thể được diễn đạt như là đặc điểm của nội dung không áp dụng cho cách mà ông có thể khẳng định mình trong bối cảnh văn học đã tồn tại ở Việt Nam trong ít nhất ba mươi năm. Không có tác giả nào khác mà tôi biết đã phát triển được kỹ năng tiếp thị tác phẩm của mình như vậy. Và cũng vậy, cuốn sách cuối cùng của ông chứa rất ít tác phẩm mới thực sự, nhưng lại là (một) tuyển tập mới về các bài viết ngắn nổi tiếng của ông, trong đó có một số bài đã xuất bản trong nhiều năm. Sự bồn chồn của ông trong việc đưa những cuốn sách mới ra thị trường chắc chắn là do sở thích đọc sách, nhưng đó cũng là kết quả của nhận thức rất mạnh mẽ về tầm quan trọng của ông đối với đời sống văn hóa của đất nước. Tuy nhiên, Hữu Ngọc hoàn toàn phù hợp với hình ảnh một học giả giản dị ngày xưa mà chúng ta cũng biết trong nền văn hóa của mình. Luôn ăn mặc khá xuề xòa so với sở thích của chúng ta, tỏ ra khiêm tốn, nhưng cũng thường bướng bỉnh khi nói đến một số điểm gây tranh cãi, ông sống một cuộc sống giản dị được xác định bởi các mốc thời gian rõ ràng. Như tôi nghe mọi người kể lại, cho đến gần đây, ông vẫn thường đi xe đạp hoặc đi bộ bảy cây số mỗi ngày đến văn phòng nhỏ của mình tại nhà xuất bản Thế Giới, nơi có đặc điểm giống một phòng bảo vệ (và cũng nằm ngay lối vào: Nếu người ta muốn gặp ông, người ta không cần phải bước vào tòa nhà xuất bản ấn tượng trên phố Trần Hưng Đạo.) Bên trong có một chiếc bàn làm việc bé và một chiếc bàn nhỏ dành cho khách, cả hai đều chất đầy giấy tờ và sách vở, cùng hai chiếc ghế cũ kỹ. Nếu có nhiều khách đến, người ta phải tìm chỗ ngồi ở phòng bảo vệ ngay bên cạnh.

Trong một lần tôi đến thăm, ông gần như ra lệnh cho tôi phải đến đó vào một thời điểm nhất định, và khi tôi đến, một đoàn làm phim truyền hình đang chiếu sáng “văn phòng” của ông từ bên ngoài qua cửa sổ. Tôi không biết có bao nhiêu chương trình về ông trên truyền hình Việt Nam. Và tất nhiên, bất cứ khi nào một người bạn quốc tế đến thăm ông.

Căn phòng nhỏ bên cạnh nhà xuất bản phản ánh một “phong cách sống” cũng là đặc trưng của ngôi nhà riêng của ông. Nó nằm ở một trong những con hẻm ở trung tâm thành phố mà người như chúng tôi không bao giờ tìm thấy được nữa, ngay cả khi chúng tôi đã đến đó nhiều lần. Ở tầng một, con người Hữu Ngọc dường như chỉ có quyền được hiếu khách, được ban cho bởi những cuốn sách, cây cối và giấy tờ chất đầy căn phòng. Lựa chọn duy nhất còn lại là trốn ra ngoài, đến một ban công có bóng cây xanh và râm mát, đây chắc chắn là nơi chính mà chủ nhà làm việc – tất nhiên là luôn viết bằng tay.

TỪ BIỆT

Lần cuối cùng tôi đã thăm ông ở đó. Khi tôi đến cùng người bạn chung của chúng tôi là Lương Đức, ông đang nằm trên giường, cố gắng đứng dậy và được một người chăm sóc dìu đến ghế của mình. Người ta nói với chúng tôi rằng ông ấy hầu như không nghe được gì và thị lực của ông cũng rất kém. Phải một lúc sau, sau khi tôi đã nói chuyện với ông bằng tiếng Pháp, ông mới trả lời và dường như đã nhận ra tôi. Lúc đó là năm 2024, và rõ ràng rằng đó có thể là sự từ biệt. Sự tồn tại của ông mà không nghe hay nhìn thấy được khiến tôi rất buồn, và người ta nói với tôi rằng ông cảm thấy rất cô đơn vì không còn có thể hoạt động được nữa, nhưng ông thích những chuyến thăm như vậy mặc dù thực tế là gần như không thể giao tiếp được. Lần gặp gỡ đó tôi đã không chụp ảnh ông.

Phạm Đức Hùng (dịch)